“Etrafındaki bir iki kaza ile Bitlis Vilayetini süratle iade etmeliyiz. Merkezin imarı, evkafın çarşıyı   imar etmesi, Halkevine yardım grubu ufak tedbirlerle şehir canlı tutulabilir. Şimendifer’in Bitlis’ten geçmesini  tercih etmeliyiz. Gerek şimendifer işçileri ve işyerleri, gerekse Kürt Arap mıntıkalarında ufak yerli  memurluklar,  Bitlislilere hasredilebilir. Bitlis’in bir yün dokuma, ceviz, ziraat ve ticaret merkezi olmasının düşünülmesi gerektiğini de ilave ederek şöyle devam etmiştir:

      “Eğer ufak bir endüstri merkezi, iptidai maddelerin (hammaddeler) toplanma ve Pazar yeri olarak Bitlis Türk kültürü etrafa çok müessir (etkili) olacaktır. Bu halde Bitlis kuzeyden ve güneyden kültürel. siyasal yayılmaya karşı esaslı bir müdafaa noktai isnadı  (dayanma noktası) kalır. Bitlis’in tarihi bu vazife için emniyet vericicidir. ^(*)

Böyle bir değerlendirme, Bitlis için onur vericidir. Yakın geçmişte çevresinde Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne  yönelik üzücü gelişmelerde  Olağanüstü Hal dediğimiz ‘OHAL’ Bölgesinde bulunmasına karşın, Bitlis, huzurlu  ve güvenilir bir Cumhuriyet kenti olma özelliğini sürdürmektedir.

             İnönü’nün de belirttiği gibi, Cumhuriyete bağlı vefalı sadakatli Bitlis için her ne kadar belirttiği kalkınma hamleleri, ne yazık ki uzun yıllar ihmal edilmiştir. Bu vefalı duruşuna karşı,  ülke yatırımında payından nasibini yeterince alamamıştır. Bunu biraz da İkinci Dünya Savaşı yıllarının getirdiği ekonomik buhran konjonktöründe ve geçmişin siyasi iktidarlarının ihmalinde aramak  lâzım. Ancak günümüzde yeterli olmasa da görülen  kalkınmalar ümit vericidir. İnönü, raporunu şu ilginç cümle ile bitirmektedir:

        “Vaziyeti az zamanda toparlayacağımızı, düşünülen tedbirleri tatbik edebileceğimize inanıyorum. Asırlık eksiklikleri  düzeltmeye çalışmakla müteselli  olabiliriz.”

      Bitlis insanı, kendisine verilen kısıtlı imkânlara rağmen Cumhuriyetçi aydınlanmada ve kaliteli insan gücü olarak yetişmede, kendini ziyadesiyle tanıtmıştır. Cumhuriyet öncesinde olduğu gibi, Cumhuriyet sonrasında da İlimizden değerli bilim adamları ve müteşebbis kişiler yetişmiştir. Bugün Türk sanayinde ve ekonomisinde Bitlisli işadamlarının sayısı azımsanmayacak derecededir. İlimize hayırlı girişimleri olmuş, Bitlis, son açılan okul ve sosyal tesisleri ile gurur vericidir.  Atatürk’ün Bitlis için vasiyeti olan Üniversitesi de açılmıştır.

      Bitlis, devlet, siyaset ve bilim adamlığında Cumhuriyet sonrası değerli şahsiyetler yetiştirmiştir. Bu şahsiyetlerin Cumhuriyete büyük hizmetleri olmuş, Cumhuriyet’e karşı daima olumlu bakış sergilemişlerdir. Bunun bir güzel örneğini Kâmran İnan’ın sergilediği, Cumhuriyetçi  vatansever davranışta gördük. Kendisiyle yapılan bir röportajda şu ilginç anısını şöyle anlatmıştır:

            Ortaokul birinci sınıftaydım, dönemin Başbakanı  Rüştü Saraçoğlu geldi:

            -Adın ne?, diye sordu.

            -Kâmran İnan”,dedim.

             Sayın Saraçoğlu:

            -Evladım neye inanırsın?

            -Cumhuriyetin prensiplerine inanırım, efendim.

demiştir. Henüz ortaokul çağında bir çocuğun, o zamanki dönem Türkiye’si eğitiminde Cumhuriyet, vatan, millet mefhumlarının zihinlere nasıl nakşedildiğini, bu sevginin nasıl yerleştirildiğini  gösteren bu cevap, gerçekten hayranlık uyandıracak bir takdirdir. Bugün bile olmasını arzuladığımız bu hassasiyeti sergileyecek  ruh ve heyecan, Cumhuriyet değerlerine karşı yaşanması gereken bu asil karakterin, bir Bitlis insanında görülmesi, İnönü’nün belirttiği Bitlis insan vasfından, fıtratından  kaynaklanmıştır.  

           Eski değerli Başbakanlarımızdan rahmetli Şükrü Saraçoğlu’na verdiği cevap çocukluğunda mevcut zekâya sahip olduğunun en güzel örneklerinden birisinde şunları söylemektedir. İnan’ın bu çocuk  yaştaki zeki cevabı ve Cumhuriyet ilkelerine bağlılık duygusu, ileriki yıllarda siyaset- devlet adamlığı ve diplomaside tuttuğunu koparacak, çetin bir müzakereci  olacağının müjdecisi idi.        

           Sayın Kâmran İnan, bulunduğu üst görevlere ve yıllarca yurt dışında kalmasına rağmen  hiçbir zaman ülkesi ve hemşerilerine yabancılaşmamış, milli değerlere, milli kültüre, milli ideallere bağlılığını korumuştur.

Sayın İnan’ın; “Hepimiz vatana borçluyuz; bazı hayırsız evlatların borcunu tanımaması bir şey değiştirmez“…  Bu derece derin ve köklü bir tarihi bulunan insanların kötümser olmaya ,kompleks duymaya hakkı yoktur. Türkiye için, yarınlar için ayağa kalkmak, seferber olmak zamanıdır. 70 milyonun  kucaklaşma, el ele vererek geleceğe yürüme zamanıdır.” veciz ifadesiyle, ülkemizde görülen bir takım olumsuz gelişmelere göre, yüreğinde geleceğe olan sarsılmaz bir inançla ümitli olduğunu, vatandaşlarına ümit ve moral vererek birlik ve beraberlik içinde el ele kalkınmaya davet etmesi, Cumhuriyete bağlı bir Bitlis insanının  devletine ve ulusuna karşı sergilediği asil davranışın tezahürüdür.

Bitlis önceki yüzyıllarda da devlete yön veren aydınlar yetiştirmiştir. Ünlü Bitlis şairi Müştak Baba Bitlis methiyesi olan  kasidesinde :

        Gencine-i  nihândır  me’vâ-yı  ârifandır

        Hâl ehline ayandır esrâr-ı şehr-i Bitlis

Günümüz Türkçesiyle:: “Nice  hazinelerin saklı olduğu  sırlar şehri Bitlis, anlayabilenlere belli olacak  şekilde,bir arifler (ünlü ,tanınmış,bilgili şahısların) beldesidir.”

      Bitlis insanının Cumhuriyete, devlete  bağlılık hasleti, yıllar öncesinde yetiştirdiği ünlü şahsiyetlerinden gelen tarihi bir mirastır. Bu konuda Yavuz Sultan Selim’e rehberlik etmiş, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun Osmanlı fethinde  önemli        rol oynamış İdris-i Bitlisi’yi hatırlamak gerekir. İdris-i Bitlis’i, Güneydoğu’da Türk ve Kürt kabileleri arasında uzlaşma ve koordinasyon sağlamış, siyaset ve devlet adamlığı yeteneği ile  Yavuz Sultan Selim’e  fetih stratejisinde büyük hizmeti olmuştur. Yörenin fethi sonrasında Yavuz Sultan Selim tarafından üstün devlet madalyası ile taltif edinmiş, Genel koordinatörluk görevi yaparak, buraların yönetimini şekillendirmiştir. Yine Bitlisli bilim adamlarından Mehmet Emin Efendi, fıkıh ve akaid gibi din bilgileri alanında  derin bilgisiyle Osmanlı Yönetimine fetvaları ile yol göstermiş, Saraya ve Sivas Valisi Akif Paşa’ya siyasi danışmanlık yapmış, saygın şahsiyetlerdendir.  Günümüzde Bitlis, yetiştirdiği pek çok değerli bürokrat ve bilim adamıyla Cumhuriyet yönetimine üstün hizmetler sunmuştur.

       Bitlis, geçmişte olduğu gibi günümüzde devlet temel nizamına bağlılığı ile olaysız bir kenttir. Bölgesinde bulunduğu iller arasında güvenlik ve asayiş açısından arızi olaylar dışında Cumhuriyet karşıtlığına ve teröre geçit vermemiştir. Bu konuda ufak çaplı hadiseler görülmekte ise de bu durum, Bitlis insanından kaynaklanmamaktadır. Bitlis, bu yapısıyla daha nice yıllar Cumhuriyetimizin sağlam, kalelerinden biri olarak kalacaktır. Bu  nedenle  Cumhuriyet Türkiye’sinde yıllarca ihmal edilmiş geri kalmışlığından kurtulmayı fazlasıyla hakketmiştir. Günümüzde başlatılmış sevindirici kalkınma hamleleriyle dileriz  artık makûs talihini yenecektir.

 (*) Saygı ÖZTÜRK:  “İsmet Paşa’nın Kürt Raporu”: Doğan Kitap s:31