Evliya Çelebi Bitlis’e Abdal Han zamanında geldiğini ifade etmektedir. Abdal Han hakkında çok geniş bilgi vermektedir. Bu bilgileri buraya almaktan sarf-ı nazar ederek sadece Bitlis hakkındaki görüşlerini özet halinde almakla yetineceğim. Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nin 4. cildinde Bitlis için şu açıklamaları yapmaktadır:

Bitlis’in sınırını çizdikten, Abdal Han  hakkında verdiği bilgilerden sonra konuya şöyle girmektedir.

a-Camiler: Yüz on mihraptır.

1-Sultan Şerefettin Cami: Güzel ve sanat eseri bir camidir. Yuvarlak minaresi vardır ve cemaati boldur.

2-Yukarı kalede Bitlis Cami: Eskiden kilise iken, Eyyubiler döneminde Evhadallah tarafından camiye çevrilmiştir. Avlusuz, eski bir uslup ve minarelidir.

3-Saraçhane Cami: Aşağı varışta olup, cemaati çoktur. Bir minareli avlusuz.

4-Dabbağlar Cami: Büyük bir cami olup, içinde tefsir okunur.

5-Şerefhan Cami: Çevgan meydanında yeni yapı, güzel bir ibadethanedir.

Tüm bu camiler Acem (İran) halıları ve İsfahan keçeleriyle döşelidir. Bu camide ilmi konuşmalar yapılarak öğrenim sürdürülür.

b-Mescitler:

  1-Karssi Mescidi

  2-Alemdar Mescidi

  3-Memidede Mescidi

  4-Şeyh-ül Arap Mescidi

  5-Şeyh İbrahim Mescidi

  6-Aynel-Barut Mescidi

  7-Efseloğlu Mescidi

  8-Şeyh Hasan Mescidi

  9-Ömer Kethüda Mescidi

10-Hüsrev Paşa Mescidi

11-Mağara Mescidi

12-Zeydan Mescidi

13-Molla Kasım Mescidi

c-Medreseler:

1-Sultan Şeref Medresesi

2-Gökmeydan Medresesi

3-Versengi Hacı Bey Medresesi

4-Huteybe (Hatibiyye) Medresesi

Cami ve mescitlerin her birinde birer müderris ile birer ikişer ücretsiz ders hocaları vardır. Halk son derece zeki olup, bu medreselerde kıraat (okuma) ilmi, hadis ve tefsir ile meşgul olurlar.

d-Mektepler:

1-Şeref Han Mektebi

2-Hüsrev Paşa Mektebi

3-Hatuniye Mektebi

4-Çarşı Mektebi

5-Beşaret Mektebi

Bunlar en güzel ve muntazam olanlarıdır. Hepsinin adedi yetmiştir. Yetmiş kadar çeşme ve kırık bir sebili vardır. Hüsrev Paşa, Saraçhane, Bedesten sebilleri meşhurdur. Yirmi kadar Nakşibendi, Gülşeni, Bektaşi tekkesi vardır.

e-Mahalleler:

  1-Hüsrev Paşa Mahallesi

  2-Şam Mahallesi

  3-Zindan Mahallesi (Zeydan olsa gerek)

  4-Çorum Mahallesi

  5-Çinedar Mahallesi

  6-Kızıl Mescit Mahallesi

  7-Şeyh Hasan Mahallesi

  8-Çirek Mahallesi

  9-Keçür Mahallesi (Köçür olsa gerek)

10-Gökmeydan Mahallesi

11-Gümüş Mahallesi

12-Taklaban Mahallesi (Tıkılban olsa gerek)

13-Nakşüt Mahallesi (Takşüt olsa gerek)

14-Arap Köprüsü Mahallesi

15-Ovul Meydan Mahallesi

16-Kararede Mahallesi

17-Aviyh Mahallesi

18-Değirmen Mahallesi

19-Hanbağı Mahallesi

On bir kadar  Arap ve Yakubi Mahallesi de vardır. Şehirde Yahudi, Frenk ve Rum hiç yoktur. Yakubiler zengin tüccarlardır

f-Saraylar:

1-Han Sarayı

2-Beşaretağa Sarayı

3-Lala Mustafa Paşa Sarayı

4-Kara Mehmetağa Sarayı

5-Alaybeyi Sarayı

6-Haydar Kethüda Sarayı

7-Çakırağa Sarayı

8-Arap Halilağa Sarayı

g-Hanları:

1-Mutaflar Hanı

2-Şah Hanı

3-Hatuniye Hanı

4-Hüsrev Paşa Hanı

5-Şeref Hanı

6-Köprü Başındaki Han

ve diğerleriyle dokuz handır.

ğ-Çarşı, Pazar ve Bedestenler:

Toplam iki yüz dükkandır. Hepsinin en mükemmeli Hüsrev Paşa Çarşısıdır. İki başı demir kapılı, baştan başa kagir yapılı mamur bir çarşıdır ki gören Bursa’nın Gelicek Pazarı sanır. (Bu çarşının kapalı çarşı olduğunu büyüklerden dinlemiştim.)  Bundan başka, güzel ve kagir bir bedesten daha vardır. İki yerde deri dabbağhanesi var.

                                             devam edecek…