Ahlatşahlar Beyliği Sultan Alparslan’ın yeğeni Yakuti’nin oğlu Kutbettin İsmail’in Türk asıllı yetiştirmesi olan Sökmen el-Kutbi tarafından 1110 yılında Van Gölü havzasında kurulmuştur. Daima bağlı olup yanında yer aldığı Muhammet Tapar’ın Büyük Selçuklu Devleti Sultanı olması üzerine, durumu daha da kuvvetlenerek Malazgirt, Ahlat, Erciş, Adilcevaz, Eleşkirt, Van, Tatvan, Silvan, Muş il ve ilçelerini beyliği sınırları içine almıştır.

Hükümranlığı zamanında, adil ve başarılı bir yönetim sürdüren Sökmen’in ölümü üzerine (1111), yerine oğlu Zahireddin İbrahim geçmiştir. Bu devirde Sökmenli Beyliği, özellikle iç karışıklıklar sebebiyle, ciddi bir sarsıntıya uğramış, dolayısıyla bir çok kent ve kaleler elden çıkmıştır.

Zahireddin İbrahim’in 15 yıl süren saltanatının ardından 1126 yılında ölümünden sonra kardeşi Ahmet Sökmenli Hükümdarı olmuştur. Ahmet’in annesi İnanç Hatun’un yönetime hakim olma faaliyetleri üzerine, devlet adamları onu öldürmek suretiyle bertaraf ederek Sökmenli Devletini onun tahakkümünden kurtarmışlardır.

Daha sonra Ahlatşahlı tahtına geçen Nasıreddin Muhammed, II. Sökmen Devrinde, Sökmenliler, Artuklu ve Saltuklu Beylikleriyle akrabalık kurarak siyasi durumlarını kuvvetlendirmişlerdir. Musul ve Suriye Atabeyi İmadettin Zengin’in 1146 yılındaki ölümü üzerine Maden ve Hizan Beyliği içine alınmıştır.

Sökmen, Büyük Selçuklu Devleti(nin saltanat mücadeleleri sebebiyle parçalanmasından istifade eden Gürcülere karşı Artuklu ve Saltuklularla  birlikte düzenlenen sefere katılmışsa da yalnız başına savaşa tutuşmak zorunda kalması sebebiyle ağır bir yenilgi ve bozguna uğramış, fakat daha sonraki yıllarda Gürcülere karşı düzenlenen seferlere katılmış  ve kazanılan zaferlerde hisse sahibi olmuştur. Daha sonraki yıllarda Sökmen, Mısır Eyyubilerinin Doğu ve Güney-Doğu Anadolu’ya karşı giriştikleri askeri hareketler karşısında, bu bölgedeki diğer Türk devletleriyle ittifaklar yaparak bölgenin savunmasında büyük çaba göstermiştir. Fakat onun ölümünden sonra Sökmenli Ailesinden olmayan Seyfettin Beğtemür tahta geçmiş, başarılı girişimleri sonucunda Sökmenli Beyliğine karşı yönetilen Eyyubi tehlikesi bertaraf edilmiş ve devlet yıkılmaktan kurtarılmıştır.

Beğtemür’ün 1197 yılında ölümünden sonra Emir Bedreddin Aksungun Ahlatşahların başına geçmiştir. Dürt yıl kadar süren hakimiyet devresinden sonra ölen Aksungur’un yerine II.Sökmen’in memlüklerinden Kutluğ geçmişse de, ancak bir hafta süren bu emirlikten sonra Beğtemür’ün oğlu Melik ül-Mansur Muhammed Sökmenli tahtına geçmiştir. 1198-1206 yılları arasında hüküm süren Melik ül- Mansur döneminde Sökmenli Ülkesinde, buhranlar baş göstermiştir. Büyük mücadelelerin sonunda kazanan Emir İzzeddin Balaban tahta geçmeyi başarmıştır. Fakat bu hükümdar da başarılı bir yönetim kuramamış, dolayısıyla iç huzursuzluklar ve karışıklıklar sürüp gitmiştir. Bu kargaşaları fırsat bilen Gürcüler Kars’ı işgal ettikleri gibi İspir’e kadar ilerlemişlerdir. Öte yandan, Suriye Eyyubi hükümdarı  Meliküddin’in oğlu Necmeddin Eyyub harekete geçerek önce Muş’u, ardından Ahlat’ı kuşatmıştır. Bu kuşatmanın ardından Balaban ve Erzurum Meliki Tuğrulşah’ın birliklerinin karşı hareketleri sonucunda geri çekilmek zorunda kalmıştır.  Fakat çok geçmeden Tuğrulşah, Balaban’ı öldürtüp Ahlat’a karşı yeniden saldırıya geçmiştir. Ahlatşahlar bu kez Suriye Eyyubi hükümdarı Necmeddin Eyyub’u yardıma çağırmaları üzerine, Tuğrulşah Erzurum’a dönmek zorunda kalmıştır.

Nihayet Ahlat’a yerleşen Necmeddin Eyyub, tarihe Sökmenliler, Ahlatşahlar ve Ermanşahlar adıyla geçen bu Türk Beyliğine son vermişlerdir. Böylece Ahlatşahlar Beyliği toprakları Türkiye Selçuklularıyla Suriye Eyyubi devletlerinin sınırları içine alınmak suretiyle  97 yıllık ömrünü tamamlayarak  tarihe karışmıştır.(1207)