Ahlatşahlar Beyliği Sultan Alparslan’ın yeğeni Yakuti’nin oğlu Kutbeddin İsmail’in Türk asıllı yetiştirmesi olan Sökmen El Kutbi tarafından 1110 yılında Van Gölü Havzası’nda kurulmuştur. Daima bağlı olup yanında yer aldığı Muhammet Tapar’ın  Büyük Selçuklu  Devleti Sultanı olması üzerine, durumu daha da kuvvetlenerek Malazgirt, Ahlat, Erciş, Adilcevaz, Eleşkirt, Tatvan, Van, Silvan, Muş il ve ilçelerini Beyliği sınırları içine almıştır.

Hükümranlığı zamanında, adil ve başarılı bir yönetim sürdüren Sökmen’in ölümü (1111) üzerine, yerine oğlu Zahireddin İbrahim geçmiştir. Bu devirde Sökmenli Beyliği, özellikle iç karışıklıklar sebebiyle ciddi bir sarsıntıya uğramış, dolayısıyla birçok kent ve kaleler elden çıkmıştır.

Zahireddin İbrahim’in 1126 yılındaki ölümünden  sonra kardeşi Ahmet, Sökmen Hükümdarı olmuş, fakat annesi İnanç Hatun’un yönetimine hakim olma faaliyetleri üzerine, devlet adamları onu öldürmek suretiyle bertaraf ederek devleti onun tahakkümünden kurtarmışlardır.

Daha sonra Ahlatşahlar’ın tahtına geçen Nasıreddin Muhammed II.Sökmen devrinde. Sökmenliler, Arnavutluk ve Saltuklu Beylikleriyle akrabalık kurarak siyası durumlarını kuvvetlendirmişlerdir. Musul ve Suriye Atabeyi İmadettin Zengi’nin 1146 yılındaki ölümü üzerine de Maden ve Hizan Beyliğin sınırları içine alınmıştır.

Sökmen, Büyük Selçuklu Devleti’nin saltanat mücadeleleri sebebiyle parçalanmasından istifade eden Gürcülere karşı Artuklu ve Saltuklularla birlikte düzenlenen sefere katılmışsa da yalnız başına savaşa tutuşmak zorunda kalması sebebiyle ağır bir yenilgi ve bozguna uğramış, fakat daha sonraki yıllarda Gürcülere karşı düzenlenen seferlere katılmış ve kazanılan zaferlerde pay sahibi olmuştur. Daha sonraki yıllarda Sökmen, Mısır Eyyubileri’nin Doğu ve Güney Doğu Anadolu’ya karşı giriştikleri askeri hareketler karşısında, bu bölgedeki diğer Türk devletleriyle ittifaklar yaparak bölgenin savunmasında büyük çaba göstermiştir. Fakat onun ölümünden sonra Sökmenli Ailesi’nden olmayan Seyfettin Bağtemür tahta geçmiş, başarılı girişimleri sonucunda, Sökmenli Beyliği’ne karşı yönetilen Eyyübi tehlikesi bertaraf edilmiş ve devlet yıkılmaktan kurtulmuştur.

Bağtemür’ün 1179 yılındaki ölümünden sonra Emir Bedrettin Aksungur Ahlatşahı olmuştur. Dört yıla kadar bir hakimiyet devresinden sonra ölen Aksungur’un yerine II.Sökmen’in memlüklerinden Kutluğ geçmişse de ancak bir haftalık bir emirlikten sonra, Bağtemür’ün oğlu Melik-ül Mansur Muhammed Sökmenli tahtına geçmiştir.

1198-1206 yılları arasında hüküm süren Muhammed devrinde, Sökmenli Ülkesi’nde, buhranlar baş göstermiş, sonunda bütün mücadeleleri kazanan emir İzeddin Balaban tahta geçmeyi başarmıştır. Fakat bu hükümdar da başarılı bir yönetim kuramamış, dolayısıyla iç huzursuzluklar ve karışıklıklar sürüp gitmiş, bu sebeple Gürcüler Kars’ı işgal ettikleri gibi İspir’e kadar ilerlemişlerdir. Öte yandan Suriye Eyyubi Hükümdarı Meliküldil’in oğlu Necmeddin Eyyub harekete geçerek Muş’u aldıktan sonra Ahlatı da kuşatmış, fakat Balaban ve Erzurum Meliki Tuğrulşah’ın  birliklerinin karşı hareketleri sonucunda geri çekilmek zorunda kalmıştır. Fakat çok geçmeden Tuğrulşah Balaban’ı öldürtüp Ahlat’a karşı saldırıya geçmişse de Ahlatlıların bu kez Necmeddin Eyyub’ü yardıma çağırmaları üzerine, Tuğrulşah amacına ulaşamadan Erzurum’a dönmek zorunda kalmıştır.

Ahlatlıların yardım çağrıları üzerine gelip Ahlat’a yerleşen Necmeddin Eyyub, tarihe Sökmenliler, Ahlatşahlar ve Ermanşahlar olarak geçen bu Türk Beyliğine son vermiştir. Böylece Ahlatşahlar Beyliği’nin toprakları Türkiye Selçuklularıyla Suriye Eyyubi devletlerinin sınırları içine alınmak suretiyle tarihe karışmış oldu. (1207)