Doğu Anadolu’da Türk Mührü, Can Gölü dolaylarının incisi, taş bezemeciliğinin ünlü merkezi ve bir dönemin “Kubbet-ül İslam” (İslamın kubbesi, doruğu) Ahlat, günden güne gelişen turistik ve tarihi bir merkez olarak tanınmaktadır. Bu ilginç merkezi özlü yönleriyle tanımak ve tanıtmakta yararlar düşünülür.

1.Doğu Anadolu’nun güzel merkezlerinden Ahlat, adını antik çağda “Khilat” adlı kaleden alır. Türkler burasını fethedince, zor telaffuz ettikleri bu adı “Ahlat”a çevirip söylenmesini kolaylaştırmışlar ve millileştirmişlerdir. Kentin eski adı Yunan kaynaklarında “Hilat”, Batılı kaynaklarda ise “Chelad” olarak söylenir. (1)

2.Kentin adına esas olan “Khilat” ın bir Urartu kalesi olması kabul edilebilir. Urartu Devletini MÖ 900’lü yıllarda, Doğu Anadolu kavimlerinin kurduğu bilinmektedir. Bu yönüyle Ahlat, üç bin yıllık bir tarih geçmişine sahip olmaktadır. Urartu Devleti’nin merkezi eski Tuşba (bugün Van) idi.

3.Ahlat’ta tarih boyunca çeşitli devletler hüküm sürmüştür. Urartular, Asurlular, Persler, İskender, Roma, Bizans, Araplar, Selçuklu Türkleri, Osmanlılar bunlar arasındadır.

Arap-Eyyubi dönemine rastlayan XII. Yy’da Hilad (Ahlat)ın “Kubbet-ül İslam” adıyla anıldığı, bu nedenle büyük bir uygarlık merkezi olduğu biliniyor ki, Kentin çok geniş bir alana yayıldığı ve üç yüz bin kadar nüfusa sahip olduğu sanılır.

4.Ahlat Kenti, XI. yy da Selçuklularla Türk egemenliğine girmiştir. Anadolu fatihi Kutalmışoğlu Süleyman, Ahlat’ta bir süre oturmuştur. Malazgirt Zaferinin sahibi Sultan Alparslan, burasını Anadolu harekatının üs (askeri harekat başlangıç yeri) olarak kullanmış ve egemenliği sırasında bayındır hale getirmiştir.

5.Selçuklular, komutanlardan Sökmen el Kutbi eliyle Ahlat’a Arap Mervanilerden ele geçirip hızla Türkleştirmiştir. Bu yönüyle Ahlat, Anadolu’da ilk Türkleşen kent olarak ün yapmıştır.

6.Ahlat, tarihte bir süre İlhanlı (Moğol) egemenliğini de yaşamıştır.

7.Ahlat’ın Türkleşmesi, Türkmenlerin yerleşmesiyle gerçekleşmiştir.

8.Osmanlıların atası olarak kabul edilen  Kayı Boyu da bir süre Ahlat’ta konaklamış ve buradan Söğüt’e yönelmiştir.

9.Ahlat, Osmanlı-İran egemenlik  mücadelesinde önemli rol oynamıştır. 1473’den beri İran Safavi egemenliğinde olan kent, Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Zaferinden sonra Osmanlı egemenliğine girmiştir.

            10.Kanuni Sultan Süleyman, Ahlat’ta bugün de mevcut olan ünlü kaleyi Koca Zal Paşa’ya emir vererek Mimar Sinan’a inşa ettirmiştir. Kale İran seferlerinde bir askeri konak yeri idi.

            11.Ahlat kalesi, kışla, cami, aşevi, çarşı ve diğer sosyal tesisleriyle şehrin önemli bir merkezi idi. Kanuni, babasının başlattığı kaleye özel bir önem vermiştir. Tarih, bu kalede 150 kadar ev ve dükkan olduğunu yazar.

            12.Ahlat, Selçuklulara kadar uzanan Türk eserleriyle, Türk’ün Anadolu’daki “Tapu Senedi” veya “Mührü” olarak ün yapmıştır. “Büyük Selçuklu Mezarlığı”  kümbetler, camiler, kale bunu kanıtlar.

            13.Selçuklu  Mezarlığı, büyüklüğü, anıt mezarları, işlemeli mezar taşları, Türk plastik sanatının şaheseri olarak hayranlık uyandırır. Bu mezar taşları, aynı zamanda kentin taş işleme sanatını da kanıtlar.

            14.Ahlat, çevresindeki Nemrut Dağı, Nemrut Gölü, ile de turizmcilerin ilgi odağıdır. Bu göl kenarında tatilini geçiren Avrupalı turistlere bile rastlanır. Göl son zamanlarda balık üretimine açılmıştır.

            15.Nemrut Dağı üzerinde, dünyanın ilk bitkilerinden Huş ağaçlarına da rastlanması heyecan uyandırır.

            16.Ahlat, ağaç işlemesi ve taş yontma bakımından da ünlüdür. Ahlat bastonları birçok ihtiyara destek olur. Yontulmuş taşlar da dış kentlere bile ihraç edilir.

            17.Ünlü bilim insanlarımızdan Haluk ve Beyhan Karamağaralı, yıllardan beri Ahlat’ın tarih ve sanat tarihine ışık tutan çalışmalarıyla Ahlat ile bütünleşmişlerdir.

            18.Ahlatlıların bir bölümü, son yılların ekonomik etkileriyle büyük merkezlere doğru kaymışlarsa da her yıl “Ahlat Kültür Haftası”nda kucaklaşmayı gelenek haline getirmişlerdir. Bu hafta, ünlü folkloru ve türküleriyle coşku ve heyecanla kutlanır.

            19.Ahlat’a karadan otomobille, havadan Van ve Muş üzerinden uçakla gidilebilir. Kent merkezinde Ahlat’lının taş sanatını yansıtan konforlu bir otel bulunmaktadır.

            20.Bitlis’e bağlı şirin Ahlak kentinde birkaç ilköğretim okulu, lise ve Yüzüncü Yıl Üniversitesine bağlı 4 Meslek Yüksek Okulu bulunmaktadır…

(1) Tuğlacı Pars, Osmanlı Şehirleri: İstanbul, Milliyet, 1985