c) Eğitim Durumu:

Osmanlı döneminde Bitlis’in eğitim durumu özellikle medrese eğitimine dayanmaktaydı.

Bir Ermeni yazarı olan Yeremiye Çelebi Kömürcüyan, yazmış olduğu İstanbul Tarihi isili eserinde 15. Asır başlarında (1400’lü yıllarda) Bitlis yakınlarında Amlorti Manastırı’nda İlahiyat, Felsefe, Mantık dersleri okutan bir Ermeni okulunun varlığından bahsetmektedir.

3 Mart 1878 tarihinde yapılan Ayastefanos Antlaşması ve 13 Temmuz 1878 tarihinde yapılan Berlin Kongreleri Ermenilere daha önce verilen hakların ağını genişletmiştir. Ermenilerin eğitimi ile ilgilenen Hoyaç Mihaçyal İngerutyun Cemiyeti, Araratyan ve Gilikan Ermeni Maarif Cemiyetleri  Anadolu’nun çeşitli il ve ilçelerinde 1880 yılından itibaren 36 yeni okul açmıştır. Bilhassa II.Abdülhamit’in tahttan indirilmesinden sonra bu cemiyetler faaliyetlerini artırmış, Bitlis’in Muş ve Siirt sancaklarının da aralarında bulunduğu bir çok vilayette 84 yeni okul açarak devreye sokmuştur.

Bitlis ve çevresinde açılan bu okulları açanlar, 1890 yılından itibaren meyvelerini toplamaya başlamışlardır. Bu okullarda öğrencilere aşılanan milliyetçilik, hürriyet ve bağımsızlık gibi kavramlar ön plana çıkmış ve bu okullardaki misyonerlerin öncülüğünde isyanlar başlamıştır.

1898 yılında Bitlis ilinde bulunan Müslim ve Garimüslimlere ait okul durumları şöyledir:

Müslim           Rüştiye     Okul       Öğrenci

6                            258

Gayrimüslim    İlk-Orta  7                 855

Bitlis vilayetinde o tarihlerde Müslüman halkın nüfusunun, Gayrimüslim nüfusundan 3 kat daha fazla olmasına rağmen, Gayrimüslimlerin sahip oldukları okul sayısı, Müslüman halkın sahip olduğu okul sayısından daha fazladır. 6 Müslüman okulunda 258 öğrenci okurken, 7 Gayrimüslim okulunda 855 öğrenci okumaktadır. Bu veriler incelendiğinde başka bir çarpıcı ve düşündürücü olay daha ortaya çıkmaktadır. Müslüman okullarında her okula ortalama 43 öğrenci düşerken, Gayrimüslim okullarında her okula ortalama 122 öğrenci düşmektedir.

Bu okullar için uygulanan yönetmelik, 1841 yılında Amira Berciyan tarafından hazırlanmıştı. Bu yönetmeliğe göre okullardaki  yoksul öğrenciler ücretsiz okurken, varlıklı ailelerin çocuklarından yılda 3 lira alınırdı. Yine bu yönetmeliğe göre:

II.Abdülhamit  döneminde sayıları 10’la sınırlandırılan Amerikan okulları, 1908 yılından sonra

hızla artmıştır. Salname ve misyoner raporlarına göre 1908 sonrası Bitlis il ve ilçelerinde bulunan Amerikan okulları şöyledir:

İl               Okul                       Öğrenci

 Bitlis           2                               350

 Siirt            3                                 65

 Muş            1                               100

 Toplam      6                               515

Bitlis’te bulunan 2 Amerikan okulundan bir tanesi kız okulu olup, “Girls Boarding School” olarak bilinmektedir. Bu okulda okuyan öğrenci sayısı ise şöyleydi:

Yer    Ermeni Okulu   Erk.Öğr.  Kız Öğr. Öğretm.

Bitlis             12                  571             63        20

Birinci Dünya Savaşı öncesinde Bitlis ve ilçelerinde bulunan Ermeni okullarına baktığımızda; şu tablo önümüze çıkmaktadır. (Birinci Dünya Savaşı öncesinde Siirt ve Bitlis iline bağlı birer sancak, Bingöl’ün Genç ilçesi ise yine Bitlis’e bağlı bir ilçeydi.)

Bitlis ve İlçelerindeki Ermeni Okulları

İl ve İlçeler                     Okullar

Bitlis Merkez                       17

Siirt                                       26

Muş                                         9

Genç                                        1

Toplam                                  53

Bitlis, Cumhuriyet öncesinde büyük bir eğitim ağına sahip durumdaydı. Cumhuriyet döneminde yüksek öğretim hariç eğitim kapasitesi oldukça artmıştır.

Osmanlı döneminde Bitlis’te 5 tanesi Üniversite (Darülfünun-bir tanesi Ermenilere aitti) olmak üzere 13 adet medrese bulunmaktaydı. Bu medreselerde başta mantık, felsefe, tirigonometri, astronomi, tıp, fıkıh, tefsir, hadis dersleri okutuluyordu.

1916 yılına (Bitlis’in işgaline kadar) gelindiğinde Bitlis merkezinde 1 Askeri Rüştiye, biri Kız olmak üzere 2 Amerikan Koleji, 17 Ermeni okulu ve 32 Türk okulu, toplam 52 okul bulunmaktaydı.

Osmanlı döneminde özellikle Yavuz döneminden 18. yüzyıla kadar olan dönem, altın dönem olarak isimlendirilebilir.      devam edecek…