Van Gölü, doğanın Anadolu topraklarına sunduğu güzel bir armağandır. Yöre insanlarının “deniz” olarak adlandırılışını hak edecek  biçimde geniş bir alana zengin, çekici bir kıyı ve çevre çeşitliliğiyle  yayılmıştır. Yörenin insanları da bu güzel doğa verilerine uyum gösterir. Kuzey Mezopotamya, Urartu geçmişlerinin gün görmüşlüğünü tayır. İnsan ilişkileri sıcak, konuşkan ve konuksever bir sosyal çevre yaratırlar.

Bu satırların yazarı çeşitli vesilelerle Van’a çok kere gidip gelme şansını bilmiştir. 35 sene önceki Muradiye-Çaldıran depremi gibi dramatik vesilelerle gidişler de bunların arasındadır. Bu kez, Erciy ve Van’da ard arda gelen afetlerle bağlantılı olarak yolu, yine hüzünlü bir çerçevede, o yöreye yeniden düştü. Deprem mühendisliği bakış açısından olrduğu kadar bölgedeki süregelen sosyo-politik konuları yeniden gözlemler yapma bakımından da ilginç ve renkli bir seyahat yapmış oldu.

VAN GÖLÜ CANAVARLARI

Depremsellik gibi kritik bir özellikle donatılmış olmak Van Gölü’nün yukarıda sözü edilen olumlu ve güzel özelliklerini maskeleyen bir edilgenliktir. Gölün altında ve çevresinde Van Gölü canavarları olarak adlandırılabilecek müsibet kaynakları gizlenmektedir.

Ülkenin deprem haritasından da yöredeki çeşitli fay sistemlerinin çevrede yüksek deprem riskli yöreler yarattığı zaten anlaşılmaktadır. KAF (Kuzey Anadolu Fayı) sistemi olarak bilinen ve çeşitli yıkıcı depremlere yol açmış bulunan risk kuşağı ile Çukurova’dan hareketle Van Gölü’ne doğru uzanan Doğu Anadolu Fay Sistemi, Van Gölü’nün batısında birbirine uzanan tektonik canavarların sayısı artmaktadır.

Yer bilimleri bakış açısından yörenin bu karmaşıklığı uluslararası bilim dünyasında da ilgi çekmiş ve bazı ön araştırmaların konusunu oluşturmuştur. Bu karmaşık doku gölün kuzey tarafına yakın bir bacağında 15 gün sonrasında da güneydeki bir bacağında kırılmalar yaratarak arka arkaya iki afet yaratmıştır.

Doğanın amansız gücüyle insanoğlunun başa çıkmasının çok zor olduğu bilinegelir. Ancak insanoğlu kendisine bahşedilmiş “akıl”  denen imtiyazlı özellik dolayısıyla başa çıkamadığı canavarın zararlarını en aza indirgemeyi becerebilme yetisine sahiptir. Kıyametsel yıkım yaratmış bulunan 1939 Erzincan depreminden bu yana, ülkemizde, her

 üç yılda bir belli düzeyde yıkıma yol açabilen afet yaşanmış olduğu bilinmektedir. Ancak bilgi arşivi oluşturma alışkanlığı olmayan ve geçmişte yaşananlardan ders çıkarma geleneği de çok fazla gelişmemiş toplumların pek çoğunda rastlandığı gibi, Türkiye’mizde de olaya rasyonel olarak yaklaşmanın iyi becerildiği söylenemez.

Ercişte ve Van İl merkezindeki tam yıkılmış ve ağır hasarlı binalarda gözlenmiş mimarlık-mühendislik projelendirme hataları ile yapım kusurları öteden beli bilinenlerin aynasıdır. Ama bu durum bir tecelliye dönüşmekten çıkarılmalıdır. Olay, yaşam pratiğindeki ve mühendislik teknik uygulamalarındaki akılcılık eksikliğinin ve toplumsal disiplin eksikliğinin kaçınılmaz bir sonucudur. Bu olumsuzluk, ülkedeki kentsel nüfus yoğunluğunun hızlı artıyor oluşu gibi bir mazerete bağlı gibi gözükse de aslında kökü derinlere inen bir toplumsal gelenek zafiyetinin sonucu olarak ortaya çıkmaktadır.

Kentsel yerleşmedeki düzensizlik ve disiplinsizlik ile yapı kalitesi olgusundaki akıl almaz umursamazlık küçük hasarlarla ve zararlarla atlatılabilecek afetleri “kıyamet” türünden oluşumlara çevirmektedir. Erciş-Van olayı aslında yer bilimleri ve mühendislik bakış açılarından sadece orta irisi depremlere işaret etmektedir. Ancak sonuçlar, hele medyada pek söz edilmeyen ama meraklı uzmanların gidip yerinde yakından gördüğü kırsal yerleşme hasarları da hesaba katılırsa ancak çok daha kuvvetli depremlerin yaratılabileceği görüntüler sergilemiştir.

Yakın geçmişe kadar küçük bir göl kasabası olan Erciş’te yamaçlardaki yerleşkenin Erciş’in göle daha yakın verimli tarım arazisi niteliği taşıyan ama depremsellik davranışı yönünden daha büyük riskler sergileyen düzlüklere kaşmış olması, sözü edilen bu rasyonellikten uzaklığın maalesef tipik bir örneğidir. Nüfusu son dönemlerin sosyo-politik huzursuzluğu nedeniyle çevre kırsal alanlardan kente akan ailelerin de belli ölçüde etkisiyle hızla artış gösteren Van kentinde ise tam bir kentsel yerleşme hercümerci yaşanmıştır.

Malzeme adı olarak ve ayrıca kullanılan tekniğin betimlemesi olarak “betonarme yapı” biçiminde kendini gösteren inşaak ürünleri çok garip ve tarifsiz bir zafiyet sergilemektedir. Ancak olayla ilgili bu söylenenler sadece Van-Erciş bölgesi için geçerli değildir.

Anadolu’nun diğer bölgelerinde, hızlı ve düzensiz kentleşme yaşamış tüm yörelerde düzensizliği ve yapım kalitesizliği özellikle betonarme binalarda çok sık ve sürekli sergilenen bir olgudur. Mühendislik-mimarlık dilinde adına kolon denen düşey doğrultulu yapı elemanları ile adına kiriş denen yanal doğrultulu elemanların birleştiği ve kesiştiği düğüm noktalarında Türk yapım dünyası affedilmez bir beceriksizlik ve yetersizlik sergilemeye maalesef devam etmektedir.

            Son çeyrek yüzyılın sosyo-politik gerginliklerinin yaratmış bulunduğu devlete güvensizlik duygusu yörenin insanlarında bu son afetler dolayısıyla korkulur ki daha da yoğunlaşmıştır